بررسی برات و اسناد شبه برات

چکیده

براتxadهای دیوانی یکی از مهمترین اسناد مالی به xadجای مانده از دورۀ قاجاریه هستند و می xadتوانند به عنوان یکی از منابع مهم در نگارش تاریخ اقتصادی این دوره مورد استفاده قرار گیرند. در دورهxad های مختلف تاریخی اغلب پرداختxad های نقدی و جنسی دولت به xadوسیلۀ این سند مالی صورت میxadگرفت، بر همین اساس، شمار زیادی از آنها را میxadتوان در آرشیوهای دولتی و خصوصی مشاهده کرد. براتxadهای دیوانی ساختار ظاهری به نسبت ثابتی دارند و با توجه به این ساختار به راحتی میxadتوان آنها را شناسایی کرد. در بین اسناد تاریخی، قبض رسید (الواصل) و قبض طلب (مطالبه) شباهت ظاهری زیادی با براتxadهای دیوانی دارند در حالی که از نظر محتوایی و ماهیتی تفاوت بسیاری میان آنها وجود دارد. این شباهت ظاهری باعث شده است در اغلب موارد، هر سه نوع سند مذکور با عنوان «برات» فهرست شوند. در این مقاله، سعی داریم ضمن بررسی ساختار برات و اسناد شبه برات (قبض رسید و طلب)، تفاوتxadها و تشابهات آنها را تشریح کرده و به بازخوانی نمونهxad هایی از این اسناد بپردازیم.

واژهxadهای کلیدی: برات دیوانی، قبض رسید، قبض طلب، ساختار ظاهری، دورۀ قاجاریه.

امین محمدی^{، دانشجوی دورهxadی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و کارشناس اسناد تاریخی سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. [email protected]}

مرضیه ثمره حسینی^{، دانشxadآموخته کارشناسی ارشد اسناد و مدارک آرشیوی دانشگاه تهران. [email protected].}

مقدمه

برات،«نوشتهxadای [است] که از طرف دیوان وزارت و بارگاه به خزانهxadدار یا ولایات فرستاده میxadشد تا در مقابل آن وجه یا جنسی به آورنده بدهند».این تعریف را که به منظور معرفی برات در معنای اعم ارائه شده است نمیxadتوان جامع و کامل دانست؛ چراکه براتxadهای دیگری مانند براتxadهای که از سوی تجار صادر میxadشد را شامل نمیxadشود. در عین حال، تعریفی مناسب در معرفی اخص برات دیوانی است. جهانگیر قائمxadمقامی در کتاب «مقدمهxadای بر شناخت اسناد تاریخی» برات را اینگونه تعریف میxadکند: «برات از دستۀ اسناد مالی و ملاک دادوستدهای پولی بوده است و به حوالهxadای گفته میxadشد که برای وصول مبلغی از درآمد مقرر دولت و حکومت به عهدۀ منبعی مشخص و یا شخص معین صادر میxadگردید». تعریف قائمxadمقامی نیز از دو نقص اساسی دارد؛ اول، نادیده گرفتن دیگر براتxadها و دوم بیxad توجهی به شیوه انتقال جنسی. به طور کلی، برات را میxadتوان یکی از گونهxad های مختلف حواله دانست. حواله «نقل دین است از ذمهxadای به ذمۀ دیگری که به واسطۀ این نقل، ذمۀ اولی بری میxadشود». برات از نظر فقها گونهxad ای کتبی از حواله بود و به همین سبب، عمده مباحث نظری آن، به طور عام در ضمن کتاب «الحواله» مطرح بوده است.

برای مشاهده کامل مقاله رجوع شود به:

فصلنامۀ متنپژوهی پیام بهارستان، دورۀ دوم، سال هشتم، شمارۀ 26، پاییز و زمستان 1394. لینک دانلود مقاله:

نقد «گنجینه اسناد بنیاد ایران‌شناسی»...